Σε κάθε στροφή και προς κάθε κατεύθυνση υπήρχαν αρχιφύλακες, και άλλοι φύλακες που με κάθε τρόπο και με κάθε μέσον ανέκοπταν την κυκλοφορία. Ελάχιστοι ήταν εκείνοι που προσπαθούσαν να βοηθήσουν, πολλοί στέκονταν εμπόδιο και οι περισσότεροι έμοιαζαν αδιάφοροι.

Πολλοί μιλούσαν για έλλειψη συνοχής και κοινού οράματος. Οι πιο ψύχραιμοι έλεγαν πως βρισκόμαστε σε μία μεταβατική περίοδο. Άλλοι ομολογούσαν πως ζούμε σε έναν κόσμο ατομικισμού, ιδιοτέλειας και αποξένωσης, δίχως συλλογικό όραμα, με μοναδική πυξίδα το ατομικό και κομματικό συμφέρον. Απέναντι σε μία τόσο αντίξοη πραγματικότητα, κυριαρχούσαν συνθήκες όπως η ανασφάλεια, η απογοήτευση και συχνά ο συμβιβασμός. Βεβαίως υπήρχαν και λίγοι που έδειχναν να έχουν τα ψυχικά αποθέματα να αναμετρηθούν με τους φύλακες του Πύργου.

Όμως το πρόβλημα στον Πύργο δεν βρισκόταν τόσο στις παρυφές του και στις μάχες που δίνονταν εκεί με τους φύλακες, όσο πρωτίστως στα υψηλότερα επίπεδα, στην κορυφή. Εκεί δηλαδή όπου, κατά γενική ομολογία, στο βωμό των συμφερόντων και των πελατειακών σχέσεων, συντηρούνταν και αναπαράγονταν η διαφθορά και η αναξιοκρατία. Αυτό συνέβαινε μάλιστα κατά έναν παράδοξο και αντιφατικό τρόπο από ανθρώπους που με κάθε τρόπο και εναγωνίως δήλωναν καθημερινά ότι αγωνίζονται για το κοινό καλό.

Έτσι, ανά τακτά χρονικά διαστήματα, φιλόδοξες ομάδες ανθρώπων με γνώσεις αλλά και ιδανικά, σπρώχνουν το δικό τους βράχο προς την κορυφή του λόφου. Όμως λίγο πριν την κορυφή ο βράχος ξεφεύγει και κατρακυλά πίσω στις παρυφές, ώστε άλλοι από την αρχή να ξεκινήσουν την ίδια προσπάθεια.

Στην κοινή τοπική διάλεκτο του Πύργου, η διαδικασία αυτή ονομάζεται «εκπαιδευτική μεταρρύθμιση» και ορίζεται ως μία νοσηρή διαδικασία ασυνέπειας και ασυνέχειας. Όμως στις παρυφές του Πύργου υπάρχει ένα κοινό μυστικό: λένε πως ο κάθε «βράχος» είναι κατασκευασμένος με συγκεκριμένα υλικά, με «πιστεύω» και ιδεοληψίες ανθρώπων που το μοναδικό τους κίνητρο είναι η εξυπηρέτηση των ατομικών τους και των εκάστοτε παραταξιακών συμφερόντων.

Κατά συνέπεια, στο γνωστό και συμβολικό μύθο του Σίσυφου υπάρχει μία ακόμη παράμετρος, μία ακόμη δύναμη: αυτή που σπρώχνει το βράχο από πάνω προς τα κάτω. Μία δύναμη η οποία συντηρείται από όσους και όσες, ένεκα των προσωπικών τους συμφερόντων, ανυπομονούν να πάρουν τα ινία προκειμένου να ξεκινήσουν τη δική τους ανηφορική μα και τόσο μοναχική πορεία προς την κορυφή.

Ένα από τα στοιχεία που ανέκαθεν προξενούσαν εντύπωση στις παρυφές του κεντρικού λόφου ήταν μια παλιά, προσφάτως ανακαινισμένη για πολλοστή φορά παράγκα, η οποία φιλοξενούσε τους αρχιφύλακες που συντόνιζαν περιφερειακά τις λειτουργίες του Πύργου. Το έργο των αρχιφυλάκων ήταν καθαρά ελεγκτικό. Τίποτε δε θα μπορούσε να περάσει προς τα πάνω εάν αυτό δεν ελεγχόταν από τους ειδικούς μηχανισμούς ελέγχου που είχαν αναπτυχθεί εκεί.

Οι αρχιφύλακες αντλούσαν ουσιαστικά τη δύναμή τους από τις σχέσεις τους με την ανώτερη διοίκηση του Πύργου. Το στοιχείο αυτό τους δημιουργούσε μια λανθασμένη βεβαιότητα πως σέρνουν πίσω τους μία μεγάλη και βαριά κληρονομιά και παράδοση την οποία πρέπει να υπερασπιστούν και να διαχειριστούν. Έτσι ήταν πιστά προσηλωμένοι στις επιταγές της γραμμής που τους ανέδειξε, ενώ το έργο τους σε κάθε περίπτωση ήταν καθαρά ελεγκτικό.

Ήταν θυμάμαι ένα αλλόκοτο πρωινό, όταν τα νέα από την ανακαινισμένη παράγκα ήρθαν να ταράξουν την ησυχία στο ήρεμο χωριό. Δεν είχαν περάσει πολλές μέρες που ο ταχυδρόμος του γραφικού χωριού, βαδίζοντας στις άγριες, δύσβατες και απότομες κορυφές έφτασε στην ώρα του μεταφέροντας στην παράγκα τα απαραίτητα στοιχεία. Όλοι πια περίμεναν το προσωπικό προκειμένου τα χαμόγελα των παιδιών να χρωματίσουν ξανά το μουντό τοπίο, όταν η απάντηση της Θεοπίστης ήταν πραγματικά αποστομωτική: «Μα ο ταχυδρόμος άφησε το γράμμα σας στη θυρίδα στις 3.5’, ενώ η κεντρική πόρτα κλείνει στις τρεις. Δε το γνωρίζετε αυτό;»

Εντύπωση στη νέα πόλη προξενούσε και η ύπαρξη ενός πολυτελούς και σύγχρονου ανελκυστήρα που ένωνε την κορυφή του Πύργου με τη βάση. Ήταν ένας πραγματικά σύγχρονος, ευρύχωρος και ταχύτατος ανελκυστήρας, στον οποίο κατά έναν παράδοξο τρόπο δεν είχαν όλοι πρόσβαση. Η είσοδος σε αυτόν γινόταν με μία ειδική κάρτα μέλους, τετραετούς κατά προσέγγιση διάρκειας, την οποία κατά ένα περίεργο τρόπο διέθεταν αρκετοί.

Εξαιτίας της ιδιαίτερης δομής τους, αλλά και του πλήθους τους, ονομάζονταν «ορδές». Παράλληλα, στις σειρές των κινούμενων διαδρόμων συναντούσε κανείς τα άτομα που έδιναν δύναμη στις «ορδές» των ανελκυστήρων. Ήταν άτομα που είχαν αναπτύξει τη δική τους μαγική δύναμη και με αυτή την έννοια αποτελούσαν και αυτά πηγές άτυπης εξουσίας και ονομάζονταν «εκλεκτοί».

Στη δυτική πλευρά της πόλης υπήρχε ένα παλιό διώροφο κυκλικό κτίριο, που φιλοξενούσε τις εκπαιδευτικές αλλά και τις διοικητικές δομές της εκπαίδευσης πλην της κεντρικής διοίκησης, που από το λόφο της πόλης δέσποζε στον επιβλητικό Πύργο. Οι δύο όροφοι του κτιρίου συνδέονταν με ένα σκουριασμένο εξωτερικό κλιμακοστάσιο. Η αίσθηση και η αναγκαιότητα της ανακαίνισης ήταν ορατή από κάθε οπτική γωνιά.

Στο ισόγειο του κτιρίου οι παιδικές φωνές κάλυπταν το μουντό τοπίο, τη στιγμή που στο δεύτερο όροφο πλήθος κόσμου περιφερόταν βιαστικά στους κυκλικούς διαδρόμους. Η κίνησή τους ήταν γρήγορη και αν έμενες για λίγο σταθερά σε ένα σημείο, θα συναντούσες τους ίδιους ανθρώπους να επαναλαμβάνουν την ίδια πορεία. Φυσικά ούτε λόγος γινόταν να κινηθεί κανείς αντίθετα, αν και λίγοι το επιχειρούσαν, καθώς ήταν βέβαιο πως θα παρασυρθούν από το πλήθος.

Υπήρχαν όμως και άλλοι που μη συνειδητά έπρατταν το ίδιο. Αυτοί αποτελούσαν μία πολύ δύσκολη κατηγορία, ίσως γιατί ήταν μη προβλέψιμοι. Είχαν συνήθως ένα φιλικό ύφος, με αποτέλεσμα πολλοί να τους θεωρούν δικούς τους ανθρώπους, αλλά ουσιαστικά δούλευαν για το ατομικό τους συμφέρον και με αυτή την έννοια επιδίδονταν σε μία συνεχή προσπάθεια υποβίβασης κάθε άλλης ενέργειας που θα μπορούσε να έχει θετική επίδραση στο κοινό καλό.

Καθώς απομακρυνόμουν από το παλιό κτίριο, σκεφτόμουν πως δίχως αμφιβολία το μελαγχολικό χαμόγελο της Όλγας θα ήταν η πηγή ζωής και της έμπνευσης του Βαρνάβα. Μελαγχολεί για την ανώφελη, πιθανώς, πορεία του Βαρνάβα, όμως καμία μέρα δε θα είναι χαμένη αν ο Βαρνάβας συνεχίζει να προσπαθεί, να ζει, να εμπνέεται, να ονειρεύεται και να ερωτεύεται.

Βαδίζοντας στην κεντρική λεωφόρο στάθηκα έκπληκτος μπροστά σε ένα μεγαλοπρεπές μουσείο. Στην είσοδο υπήρχαν περιοδικά, εφημερίδες και τεράστιες αφίσες που πρόσφεραν μία πρώτη γεύση της ιστορίας της νέας πόλης. Το βλέμμα μου όμως έπεσε πάνω σε έναν επιβλητικό πίνακα ζωγραφικής που κοσμούσε την κεντρική είσοδο: έναν πίνακα που απεικόνιζε μία γυμνή γυναίκα να βγαίνει τρομαγμένη από ένα πηγάδι.

Μου είπαν πως πρόκειται για έργο του 1896, του Jean-Léon Gérôme, και πως εκφράζει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τη σύγχρονη πραγματικότητα της νέας πόλης. Σύμφωνα με το μύθο, κάποτε συναντήθηκαν η Αλήθεια και το Ψέμα. Το Ψέμα είπε στην Αλήθεια: «Καλημέρα! Ωραία μέρα σήμερα!». Περπάτησαν μαζί, έφτασαν σε ένα μεγάλο πηγάδι γεμάτο νερό και μπήκαν να κολυμπήσουν. Ξαφνικά όμως το Ψέμα βγήκε από το πηγάδι, φόρεσε τα ρούχα της Αλήθειας και εξαφανίστηκε.

Η Αλήθεια, θυμωμένη, βγήκε γυμνή τρέχοντας παντού και ψάχνοντας το Ψέμα για να πάρει τα ρούχα της. Ο κόσμος όμως που την έβλεπε γυμνή γύριζε το βλέμμα του αλλού, είτε από ντροπή είτε από θυμό. Η φτωχή Αλήθεια ντροπιασμένη γύρισε στο πηγάδι και χώθηκε εκεί για πάντα. Από τότε το Ψέμα γυρίζει ανενόχλητο ντυμένο σαν Αλήθεια, τη στιγμή που ο κόσμος με κανένα τρόπο δεν θέλει να δει τη γυμνή Αλήθεια.

Γυρίσαμε και κοιταχτήκαμε σχεδόν όλοι με όλους. Αποτραβήχτηκα σε μια γωνιά και κάθισα στο πεζούλι δίπλα σχεδόν από τον πίνακα, κοιτάζοντας προς την κεντρική λεωφόρο. Όλα κινούνταν τόσο γρήγορα. Οι παραστάσεις εναλλάσσονταν στη στιγμή και οι άνθρωποι θαρρείς πως είχαν έναν τρελό ρυθμό, που παρέσυρε τα πάντα στο διάβα του.

Την στιγμιαία μου μελαγχολία διέκοψε μια ομάδα επιστημόνων θαρρώ, που με ξεχωριστή περιέργεια παρατηρούσε και φωτογράφιζε κάποια επιβλητικά μπαρόκ αγάλματα στην άκρη του δρόμου. Το βλέμμα μου έπεσε σε κάποιον από την παρέα των φωτογράφων, που κατά πως φαίνεται είχε και το γενικό έλεγχο. Φορούσε ένα παλιομοδίτικο καφέ κουστούμι, με γιλέκο και γραβάτα, κουμπωμένα όλα μέχρι τέλους. Μιλούσε συνέχεια και έδινε οδηγίες, κοιτάζοντας δεξιά κι αριστερά, σα να φοβόταν μη του ξεφύγει κάτι.

«Άλλωστε, τα περισσότερα πράγματα στη νέα πόλη γίνονται φωτογραφικά και τα υπόλοιπα για μια φωτογραφία», σκέφτηκα.

Κοίταξα για μία ακόμη φορά τον φωτογράφο της παρέας να εστιάζει σε έναν περαστικό και με μεγάλη ικανοποίηση να κοιτάζει στην κάμερα τη φωτογραφία που έβγαλε. Την ίδια στιγμή οι υπόλοιποι της παρέας, αν και δεν είχαν δει τη φωτογραφία, κουνούσαν συγκαταβατικά και με την ίδια ικανοποίηση το κεφάλι.

Ένα μόνο πράγμα έδειχνα να σκέφτομαι: «Είναι αλήθεια πως ο κύριος αυτός είναι ένας πολύ καλός φωτογράφος. Είναι όμως αυτή η αλήθεια, ή είναι το Ψέμα που ντύθηκε Αλήθεια; Κι αν συμβαίνει αυτό, τότε ποια να είναι η γυμνή αλήθεια;»

Αργότερα, στο πολυτελές ξενοδοχείο της πόλης, συνάντησα τους δύο αρχιφωτογράφους της κεντρικής πανεπιστημιακής σχολής. Μαζί τους έμαθα πως πέρα από την καλλιτεχνική υπάρχει και η εφαρμοσμένη φωτογραφία. Μία τελείως διαφορετική τεχνοτροπία, με άλλες τεχνικές απαιτήσεις, με διαφορετικό εξοπλισμό και πιο εξειδικευμένα εργαλεία. Σ’ αυτή προέχει η δουλειά, η σκοπιμότητα, ενώ καμία σχέση δεν έχει με τη συγκίνηση της στιγμής και τη συνακόλουθη αισθητική ευχαρίστηση.

Κάνοντας αυτούς τους συνειρμούς, αναλογίστηκα πως οι μυστηριώδεις φωτογράφοι πρέπει να καθορίζουν τη μοίρα πολλών ανθρώπων στη νέα πόλη. Πόσοι νέοι άνθρωποι εγκαταλείπουν τη νέα πόλη αναζητώντας σε άλλες πολιτείες τη δικαιοσύνη, την αξιοκρατία και την αξιοπρέπεια, σε πολιτείες ίσως λιγότερο λαμπερές, στις οποίες όμως οι εκεί φωτογράφοι βγάζουν πραγματικές φωτογραφίες που απεικονίζουν αληθινά και ειδυλλιακά τοπία.

Η αυγή είχε κιόλας χαράξει όταν ξεκίνησα για το παλιό κτίριο της νέας πόλης. Σήμερα είχα σκοπό να επισκεφτώ το ισόγειο και αυτό μου γεννούσε μία μεγάλη προσμονή. Σαν έφτασα, οι φωνές των παιδιών δεν ακούγονταν καθώς τα μαθήματα είχαν ξεκινήσει. Από το βάθος όμως του διαδρόμου ξεπρόβαλε ο Διευθυντής.

Η συζήτηση που συνεχίστηκε μαζί του στο γραφείο των καθηγητών γέμισε σύντομα με εκπαιδευτικούς. Ο Διευθυντής επέμενε πως παρά το γεγονός πως πέρασαν μήνες από την έναρξη του σχολικού έτους, το προσωπικό δεν έχει σταθεροποιηθεί. Ο Άγγελος αντέτεινε τα κενά, η Κωνσταντίνα απάντησε για τους διορισμούς, ο Σταμάτης μίλησε για τις κυβερνήσεις που δεν ενδιαφέρονται πραγματικά και ο Γρηγόρης έφερε στη συζήτηση τα κομματικά κριτήρια και τα δεινά της συνέντευξης.

Καθώς τους άκουγα σιωπηλός, σκεφτόμουν πως τόσο ο Άγγελος όσο και η Κωνσταντίνα ουσιαστικά υποστήριζαν με τόσο πάθος τη δική τους αλήθεια. Μια μοναχική αλήθεια που απέρρεε μέσα από τις δικές τους παραδοχές και καταβολές. Και όλα αυτά τη στιγμή που η γυμνή αλήθεια είχε χαθεί για πάντα στο πηγάδι, ώστε κανείς να μη μπορεί να τη δει.

Σταματήσαμε έξω από μία αίθουσα για την οποία ο Διευθυντής ήθελε να μου μιλήσει. Με περίσσια μάλιστα υπερηφάνεια και έμφαση μου είπε πως εδώ έχουμε τάξη μαθήματος και όχι μαθητών. Έξω από την αίθουσα έγραφε: «Αίθουσα Πολιτικής Παιδείας».

Η συζήτηση έφτασε στην ερώτηση κρίσεως: για ποιο λόγο οι πολίτες θεωρούν πολλές φορές το κράτος ξένο και εχθρικό προς αυτούς, με αποτέλεσμα οι σχέσεις τους με την πολιτεία να χαρακτηρίζονται από δυσπιστία και έλλειψη εμπιστοσύνης. Τότε σκέφτηκα πως είναι σαν να έβαλαν τους μαθητές μπροστά σε ένα δίλημμα: αν θα περάσουν την υπόλοιπη ζωή τους αναζητώντας την ολοκλήρωση των ανεκπλήρωτων επιθυμιών τους ή αν θα ενδώσουν στο συμβιβασμό με ένα κατεστημένο, ικανό να τους οδηγήσει στην επιτυχία μέσα από την εξυπηρέτηση ιδεολογικών συμφερόντων.

Έμεναν μόλις λίγα βήματα για την έξοδο. «Όλοι έχουν την προσωπική τους αλήθεια, που συχνά είναι το ψέμα ντυμένο σε αλήθεια», σκέφτηκα, όταν κάποιες παιδικές φωνές διέκοψαν τις σκέψεις μου. Κοντοστάθηκα τότε λίγο πριν την τελευταία από την έξοδο αίθουσα, γιατί απλά ήταν η πόρτα μισάνοιχτη. Ήταν η πρώτη ανοιχτή πόρτα, μόλις μία αίθουσα πριν την έξοδο.

Πλησίασα δειλά και διακριτικά, όταν το βλέμμα μου διασταυρώθηκε μ’ αυτό της εκπαιδευτικού. Το βλέμμα, η έκφραση, τα μάτια, το χαμόγελο της Όλγας. Σχεδόν αμήχανος διέτρεξα με μια ματιά όλη την τάξη. Ήταν μια απλή, μα τόσο ζεστή αίθουσα.

Η κυρία τους περιφερόταν από ομάδα σε ομάδα, συζητώντας μαζί τους, βοηθώντας και ενθαρρύνοντας την προσπάθεια που έκαναν. Από ό,τι κατάλαβα μάλιστα, δούλευαν πάνω στο ίδιο θέμα, αλλά σε διαφορετικές δραστηριότητες, προσαρμοσμένες στις ανάγκες και στις ιδιαιτερότητές τους. Οι περισσότερες δραστηριότητες είχαν σχέση με την τέχνη. Υπήρχαν εικόνες σχετικές με το θέμα που διαπραγματεύονταν και στις οποίες τα παιδιά έδιναν το δικό τους τίτλο ή σκέφτονταν τι προηγήθηκε ή τι θα ακολουθήσει.

Καθώς διάβαζα στον πίνακα τους στόχους της διδακτικής ενότητας, η καθηγήτρια άνοιγε τον βιντεοπροβολέα και με πολύ μεγάλη έκπληξη είδα πως συνδέθηκε διαδικτυακά με μία άλλη ομάδα της τάξης, τεσσάρων με πέντε παιδιών, που με τη συνοδεία ενός εκπαιδευτικού είχαν επισκεφτεί ένα μουσείο της πόλης, στο οποίο έκαναν μία σχετική δραστηριότητα.

Όταν ολοκληρώθηκε ο χρόνος της εργασίας των ομάδων και ανακοινώθηκαν τα αποτελέσματα, όλα τα παιδιά συμμετείχαν σε ένα σύντομο θεατρικό δρώμενο, το οποίο βασιζόταν σε μία μελέτη περίπτωσης που είχε πολύ μεγάλη σχέση με τα ενδιαφέροντα των παιδιών της τάξης. Σαν χτύπησε το κουδούνι για το τρίτο διάλειμμα και οι μαθητές κατευθύνονταν στο προαύλιο, τα χαμόγελα και η ικανοποίηση ήταν ζωγραφισμένα στα πρόσωπά τους. Ήταν η ίδια ακριβώς ευτυχία που διέκρινα στο βλέμμα της εκπαιδευτικού καθώς το χαμόγελό της φώτιζε πραγματικά το μουντό τοπίο που υπήρχε γύρω.

Είναι αλήθεια πως ένιωσα μια πολύ μεγάλη ικανοποίηση. Το παλιό διώροφο κτίριο έμοιαζε το πιο όμορφο κτίριο της νέας πόλης. Το σκουριασμένο κλιμακοστάσιο έδειχνε ανώτερο από τον σύγχρονο ανελκυστήρα και ήταν έτοιμο να συναγωνιστεί τους τελευταίας τεχνολογίας κυλιόμενους διαδρόμους της νέας πόλης. Ήταν πια σίγουρο πως εδώ, η δύναμη, οι ανέσεις και τα προνόμια που είχαν οι κάθε είδους φύλακες της πόλης είχαν εξανεμιστεί οριστικά.

Λίγο πριν φύγω ζήτησα από την εκπαιδευτικό και τα παιδιά της τάξης να βγάλουμε μία αναμνηστική φωτογραφία. Ήταν μια πολύ αυθόρμητη κίνηση και ήταν η πρώτη φωτογραφία μετά την οδυνηρή συνάντηση που είχα με το φωτογράφο της νέας πόλης. Στην ουσία ήθελα να κρατήσω για πάντα αυτή τη στιγμή. Ίσως και να σταματήσω εκεί το χρόνο, γιατί αυτή η περίσταση ήταν η πιο κατάλληλη στιγμή για να ξεκινήσει από αυτή ξανά ο χρόνος.

Στη ζεστή αυτή τάξη είχαν καταφέρει να απεγκλωβιστούν και να νικήσουν πραγματικά και ουσιαστικά τις ορδές, τους εκλεκτούς, τους φύλακες του Πύργου, τον αρχιφύλακα της παράγκας με τη συνοδεία του, το συντηρητικό φωτογράφο και μαζί με όλους αυτούς το τραγικό αδιέξοδο στο οποίο όλοι αυτοί έχουν φέρει τη νέα πόλη. Έτσι είχαν ανοίξει οριστικά τις πόρτες στη γυμνή αλήθεια, δείχνοντας το δρόμο και στις ερμητικά κλεισμένες άλλες πόρτες του κυκλικού διαδρόμου.

Ήταν αργά το βράδυ, όταν η νέα πόλη είχε αρχίσει να στολίζεται σαν να ’ταν κάποια παραμονή Χριστουγέννων, όταν τα πρώτα λαμπιόνια δειλά-δειλά άρχισαν να φωτίζονται από τα γλυκά και ζεστά, γεμάτα συναισθήματα χαμόγελα των παιδιών και να φωτίζουν με τη σειρά τους τις εικόνες, τα χρώματα, τους ανθρώπους, την ατμόσφαιρα της νέας πόλης.